سەنگەر حسن نجم
زمان بەشێکی دانەبڕاوە لە ناسنامەی کولتووری مرۆڤ و زمانی دایکیش لە پەروەردەکردنی هەستی سەربەخۆیی و میراتگەلی نەتەوایەتی جێگەی تایبەتی هەیە. بەڵام لەگەڵ تەشەنەسەندنی خێرای جیهانگیری و زاڵبوونی زمانە سەرەکییەکان و هەیمەنەی تەكنۆلۆژیا و سیاسەت، پاراستن و پەرەپێدانی زمانگەلی دایکی بووەتە شتێکی قوڕس و ئاڵۆز. جا بەشێوەیەكی خێرا و كورت و پوخت، دەشێت گرنگی پاراستن و زیندووکردنەوەی زمانی دایکی لە چەند خاڵێك دیاری بكرێت و هەروەها جەختیش لەسەر چۆنیەتی گەشەسەندنی زمانی دایكی و تەمەن درێژی زمانەكەش بكرێتەوە.
كەلتوور: پاراستنی زمانی دایک بۆ پاراستنی کولتووری زۆر گرنگە. زمان وەک گەیەنەرێك بۆ گواستنەوەی زانست و نەریت و بەها ڕەسەنەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر کاردەکات. هەڵگری حیکمەتی بەکۆمەڵ و گێڕانەوەی مێژوویی کۆمەڵگەیەکە، ناسنامەی کولتووری بەهێز دەکات و هەستی شانازی پەروەردە دەکات. بە پاراستنی زمانی دایک، دڵنیا دەبینەوە لەوەی کە تابلۆی کولتووری وەک خۆی دەمێنێتەوە، جا بەكورتی تاوەكو كولتوور بپارێزیت مانای وایە پتر لە پاراستنی زمانی دایكیش نزیك دەبیتەوە.
زمانی پەروەردە و زانست: زمانی دایک ئامرازێکی بەهێزە بۆ گەشەکردنی مەعریفی. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ئەو منداڵانەی کە بە زمانی دایکی فێر دەبن، لە ڕووی ئەکادیمییەوە باشترن، متمانەی زیاتر و بەرزتر نیشان دەدەن و خاوەنی توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەن. بە پێشکەشکردنی پەروەردە بە زمانی دایکی، ئێمە دەبینە هۆكاری بەهێزكردنی تاکەکان بۆ ئەوەی بە تەواوی بەشداری پرۆسەی فێربوونیان بکەن، هەروەها پێشخستنی داهێنان و دروستکردنی بناغەیەکی تۆکمە بۆ هەوڵە پەروەردەییەکانی زیاتر.
ڕۆژی جیهانیی زمانی دایكی وەك ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی زمانانی بێگانە: تکایە ڕۆژی جیھانیی زمانی دایک مەکەن بە ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی زمانی ئینگلیزی و زمانانی تر! ئەمانە ھەریەکێکی بەڕێگای خۆی! سەرنج بدەن کە دایکێک ھیچ نەنگییەک یان خراپی و نەرێییەک لەوە نابینێت کە منداڵەکەی بەرامبەر پڕۆگرامێکی فێربوونی ئینگلیزی ڕووبنیشێت! کەوابوو کێشەکە لەکوێیە؟! لهتهواوی جیهاندا ئهمه پهیوهندی به ههژاری و دهوڵهمهندی زمانهكه نییه، بهڵكو یهكێك له كۆڵهگه سهرهكییهكانی مانهوهو بهكارهێنان و پێشكهوتنی زمانان، دهوهستێته سهر ڕوونبینی ئێمهی پێكهێنهری كۆمهڵگاو ئاخێوهری زمانهكه. بهپله یهك ئێمهی ئاخێوهرو دواتریش ههردوو وهزارهته سهرهكییهكه (پهروهرده و خوێندنی باڵا) دهكرێت ببن به هۆكاری چالاك بوونی ئهم مهبهسته. تا خواست لهسهر زمانی بێگانه زیاتر بێت، دام و دهزگا پهروهردهییهكان (بهتایبهت نا-حكومی) گرنگی زیاتر بهزمانانی بێگانه دهدهن، ئهمهش ڕاستییهكی حاشا ههڵنهگرهو لهئێستادا ههریهك لهئیمه دهتوانێت بهچاوی سهر بیانبینێت. جگه لهوهش بۆ ههندێ كهس و لایهن ئهم ڕۆژه بۆته ڕۆژی بهرهنگاربوونهوهی زمانی عهرهبی و ئینگلیزی و ئهوانی تر.. حاڵی زمانی كوردی لهژێر دهستی حوجرهو ئایین دا زۆر لهئێستا باشتر بوو! لهكاتێكدا ببوو به بنێشته خۆشهی سهر زمانی ههندیك كهس بۆ دژایهتی كردنی ئایین و زمانی عهرهبی، كهچی لهئێستادا ئهبڵهق بوونهو ناتوانن چۆن لهژێر ههژموونی زمانی ئینگلییزیدا خۆیان ڕزگار بكهن! ئهوهی جێگای دڵخۆشییه ئهوهیه لێرهو لهوێ ههندێك ههوڵی دهگمهن ههن كه دهكرێت ببن به سهرهتاییهكی جوان و بهرههمدا بۆ زمانی دایك…
مردنی زمانی دایك: بۆ ئەوەی زمانی دایکی نەمرێت، دەتوانرێت ڕێوشوێنی جۆراوجۆر بگیرێتەبەر. پێویستە حکومەت و دامەزراوە پەروەردەییەکان دان بە فێرکردنی زمانی دایکی لە قوتابخانەکاندا بنێن و پاڵپشتی بکەن. ئەمەش بریتییە لە پەرەپێدانی پرۆگرامەکانی خوێندن و ڕاهێنانی مامۆستایان و دابینکردنی سەرچاوە بۆ فێربوونی زمان. سەرەڕای ئەوەش، دەستپێشخەرییە کۆمەڵایەتییەکانی وەک بەرنامەکانی پاراستنی زمان، فێستیڤاڵە کولتوورییەکان و کۆبوونەوەکانی چیرۆکگێڕان دەتوانن هۆشیاری دروست بکەن و هاندەری بەکارهێنانی زمانی دایکی بن لە ژیانی ڕۆژانەدا.